ರಾಜ್ಯಸಭೆ: ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಸದನ
ರಾಜ್ಯಸಭೆ ಎಂದರೆ ಏನು?
ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಎರಡು ಸದನಗಳಲ್ಲೊಂದು ರಾಜ್ಯಸಭೆ (Rajya Sabha) ಆಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು “ಉನ್ನತ ಸದನ” ಅಥವಾ “ಊರ್ಧ್ವ ಸದನ” (Upper House) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಾಸನಬದ್ಧವಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಲೋಕಸಭೆ (Lok Sabha) ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸಭೆ (Rajya Sabha) ಎಂಬ ಎರಡು ಸದನಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದೆ. ಈ ಬಿಕ್ಯಾಮೆರಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯು ನಿರಂತರ ಸದನವಾಗಿದೆ.
ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ
ರಾಜ್ಯಸಭೆ 1952 ರ ಮೇ 3 ರಂದು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನுசೂಚನೆ 80ರಂತೆ ಇದರ ರಚನೆಯು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಹೆಸರನ್ನು “ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಆಫ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್” (Council of States) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ
ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಗರಿಷ್ಠ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ: 250
ಪ್ರಸ್ತುತ ಸದಸ್ಯರು: 245 (233 ಸದಸ್ಯರು ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ/ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ, ಉಳಿದ 12 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ)
ಆಯ್ಕೆ ವಿಧಾನ:
- ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳ ಸದಸ್ಯರು, ಪ್ರಮಾಣಿತ ಪ್ರತಿದಾನೀಯ ಮತದಾನ ಪದ್ಧತಿ (Proportional Representation by Single Transferable Vote) ಮೂಲಕ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
- ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯವರು ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ, ವಿಜ್ಞಾನ, ಸಮಾಜಸೇವೆ ಮುಂತಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆ ಹೊಂದಿರುವ 12 ಮಂದಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಸಭೆಗೆ ನೇಮಕಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಕಾರ್ಯಾವಳಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಗಳು
- ಶಾಸನಾತ್ಮಕ ಅಧಿಕಾರ:
ರಾಜ್ಯಸಭೆ ಮತ್ತು ಲೋಕಸಭೆ ಎರಡೂ ಮಿಲಿತವಾಗಿ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಮಂಡನೆ ಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಅಂಗೀಕರಿಸಬಹುದು (ಹಣಕಾಸು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ). - ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರ:
ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುವಿಧಿ 249 ಪ್ರಕಾರ, ರಾಷ್ಟ್ರದ ಹಿತದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಸಭೆ, ಎರಡು ಮೂರನೇ ಭಾಗ ಸದಸ್ಯರ ಬಹುಮತದೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಿದರೆ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ರಾಜ್ಯದ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. - ಪರಿಷತ್ ಪಾತ್ರ:
ರಾಜ್ಯಸಭೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವ, ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಸುವ ಹಾಗೂ ತಜ್ಞರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸದನವಾಗಿದೆ.
ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು
- ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ: ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಪಠಾಧಿಕಾರಿ (Chairman) – ಈ ಹುದ್ದೆ ಆಪ್ತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.
- ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು (Deputy Chairman): ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರೇ ಈ ಹುದ್ದೆಗೆ ಚುನಾವಣೆಯ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ.
ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಮುಖ್ಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು
- ನಿರಂತರ ಸದನ: ಇವು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಜನೆಗೊಳಿಸಲಾಗದು. ಪ್ರತಿ 2 ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಮೂರನೇ ಭಾಗ ಸದಸ್ಯರ ಅವಧಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಸದಸ್ಯರು ಸ್ಥಾನವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.
- ಸ್ಥಾಯಿತ್ವ: ಯಾವುದೇ ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಮೇಲಿನ ಪರಿಣಾಮ ತರುವುದಿಲ್ಲ.
- ರಾಜ್ಯಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವ: ಪ್ರತಿ ರಾಜ್ಯದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಆಯ್ಕೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಮತೆ ಕಾಪಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಉಪಸಂಹಾರ
ರಾಜ್ಯಸಭೆಯು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು ತಜ್ಞರ ಅನುಭವ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಚರ್ಚೆಗಳಿಗೆ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ಸುಸ್ಥಿರ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ಪಾತ್ರ ಅನನ್ಯವಾಗಿದೆ.